Etnobotanik Çalışmaların Ülkemizdeki Yeri

Etnobotanik Çalışmaların Ülkemizdeki Yeri
  • 03.11.2013
  • Etnobotanik Çalışmaların Ülkemizdeki Yeri için yorumlar kapalı
  • 6.195 kez okundu

İlk kez 1895 yılında Prof. J.W.Harshberger tarafından kullanılmış olan Etnobotanik teriminin manasına baktığımız zaman bitkilerin insanlarla çalışılması veya bitkilerin yerel halk tarafından kullanımı diyebiliriz.Yani kısaca biz bunu insan-bitki ilişkisi diye de adlandırabiliriz.

Etnobotanik araştırmalar deneme yanılma yoluyla ve uzunca bir süreçte, çağdan çağa aktarılarak günümüze kadar ulaşmış olan çok değerli bilgilerdir.Fakat teknolojinin gelişmesiyle ve şehir hayatına olan ilginin artmasıyla etnobotaniksel bilgilerin kaybolması sorun gündeme gelmektedir.Bu nedenle bu bilgilerin düzenli bir şekilde yazılı hale getirilmesi kaçınılmaz bir gerekliliktir.Bu zaruriyet  yaklaşık(keşfedilen kadarıyla) 3.000 endemik tür çeşidi bulunduran ülkemizin ekonomisi açısından da önemlilik arz etmektedir.Günümüzde bu alanda en ileri ülke Hindistan’dır.Ayrıca Çin,Nijerya,Kenya gibi Afrika ülkeleri ve Latin Amerika’da da bu konunun üzerine düşülmektedir.Hatta bu ülkelerde etnobotanik üzerine enstitüler ve laboratuvarlar da kurulmaktadır.

Etnobotanik çalışmalarda halkın bitkiye verdiği isimler ve kullanım biçimlerinin saptanması da çok önemlidir.Zira yapılacak arazi çalışmalarında bilimsel isimlerin halk tarafından bilinmeme ihtimali oldukça yüksektir.Turhan Baytop tarafından hazırlanmış olan ‘’Türkçe Bitki Adları Sözlüğü’’ yöre halkının bitkilere vermiş olduğu isimlerin bilimsel karşılıklarının saptanması açısından yazılmış olan önemli eserlerdendir.

Türkiye florasına baktığımız zaman 174 familya 1251 tür ve 12.000’den fazla tür ile oldukça zengin bir bitki dünyasına sahip olduğunu görüyoruz.Ve bunlardan yalnızca 234’ü kültür bitkisi,diğerleri ise ülkemizde doğal yayılış gösteren bitkilerdir.Endemizm bakımından da oldukça zengin bir ülke olan Türkiye’de 2891 endemik bitki varken,tüm Avrupa’da ise bu sayısı 2750 kadardır.Ayrıca yurdumuz endemizm açısından Orta Doğu’nun da en zengin florasına sahip olmakla birlikte çok sayıda türün de gen merkezi konumundadır.

Bu arada biz eczacıları daha yakından ilgilendiren konu bu endemik bitkilerden hangilerinin tıbbi olduklarıdır.Tıbbi olarak kullanılan bitki sayısı tam olarak bilinmemekle beraber 500 civarı olduğu düşünülüyor ve bunlardan 200 tıbbi bitkinin de ihraç potansiyelinin olduğu belirtilmektedir.Dünyada tıbbi olarak kullanılan türlerin sayısının 20000-70000 arasında olduğu düşünülmektedir. WHO’nun tahminlerine göre dünya nüfusunun %80’i,Afrika’nın ise  %95’i tıbbi bitkilere dayalı tedavi yöntemlerinden yararlanmaktadır.Yine WHO verilerine göre Japonya’da hekimlerin %60-70’i hastalarına kampo ilaçlarını önermektedir.

Yine çok tuhaf bir bilgiyi daha paylaşmak istiyorum;yeryüzünde mevcut çiçekli bitkilerin yalnızca %15’inde farmakolojik ve kimyasal araştırmalar yapılmıştır.Yani dünya üzerindeki tüm bitki türleri düşüldüğünde son derece düşük olan bu oran,bitkilerin değişik ilaç şekillerinde kullanılmaları için oldukça büyük bir avantaj oluşturduklarını bir kez daha göstermektedir.Bütün bunlar göz önüne alındığında ülkemizde bu alanda ne kadar büyük bir çalışma potansiyeli olduğu görülmektedir.

Anadolu’da yabani bitkilerin tıbbi olarak kullanımları da çok eski zamanlara dayanmaktadır.Bu dönemlerde yabani bitkilerden istifade edilği gibi bazı değerli tıbbi bitkiler de drog elde etmek için yetiştirliyordu.Hatta iş o kadar ileri boyutlara gitmiştiki Hititler ve Bizans dönemlerinde Anadolu’da elde edilen bazı drogların dış ülkelere ihraç edildiği de bilinmektedir.Yine günümüzde de tıbbi bitkilerin ihracatta oldukça büyük payı vardır.2007 yılı TÜİK verilerine göre bunlardan özellikle nane,ıhlamur,haşhaş,meyan kökü,adaçayı,defne,kekik,biberiye vs. bitkiler oldukça büyük paylara sahiptir.Hatta talebi karşılayamamaktadır ki daha görücüye çıkmasına gerek kalmadan satılmaktadırlar.

Eski kaynaklara bakacak olursak;Selçuklular döneminde Anadolu’da kullanılan bitkisel droglar hakkında en detaylı bilgiler İbn Baytar’ın El-Müfredat isimli eserinde yer almaktadır.Yine Osmanlı zamanına bakacak olursak İbn Batuta ve Evliya Çelebi’nin eserlerinden Anadolu’daki tıbbi bitki kullanımıyla ilgili bazı bilgilere ulaşabiliyoruz.Ama bu konu ile ilgili ülkemizde ilk bilimsel çalışma 19.yy’ın sonlarında başlamıştır.Güzel olan da bu konuyla daha çok bilgisi hakim olan eczacılar ilgilenmişlerdir.1850’den sonra ise yerli droglar üzerinde araştırmalarda bulunan ve sonuçlarını yayınlayanların başında Giorgio Della Sudda ve Pierre Apery gelmektedir.Ayrıca cumhuriyet döneminde İstanbul Üniversitesi Farmasötik Botanik ve Genetik Kürsüsü Başkanı Ord. Prof. Dr. A.Heilbronn da Türkiye’de tıbbi bitkiler alanında bugünkü anlamda farmakognozik araştırmaları başlatmıştır.Bu çalışmalar incelendiği zaman;bitkilerin kullanımıyla ilgili en fazla yayının Sivas,İstanbul ve Konya illerine ait olduğu;en sık olarak da insan sağlığı ve gıda amaçlı kullanıldıkları saptanmıştır.Aynı araştırmalarda ülkemizde en fazla etnobotanik çalışması İç Anadolu Bölgesi’nde,en az yapılmış olan çalışmanın da Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde olduğu görülmektedir.Yine TEBVET(Türk Etnobotanik Veri Tabanı)’e göre etnobotanik açısından en iyi tanınan 12 il Sivas,Erzurum,İstanbul,Konya,Gaziantep,Balıkesir,Sinop,Mersin,Afyonkarahisar,Bursa,Diyar-bakır ve Tokat olarak belirlenmiştir.Ayrıca,Çankırı ,Mardin,Nevşehir,Sakarya ve Şırnak illerinde etnobotanik incelemelerin çok az olduğu bilinmektedir.Hatta Batman ve Kırıkkale de hala etnobotanik bir çalışma yapılmadığı bildirilmektedir.

Sonuç olarak;Zengin florastik yapısı olan Türkiye’nin etnobotanik çalışmalar için oldukça zengin bir araştırma ortamına sahip olduğunu görmekteyiz.Etnobotanik çalışmalarla halkımızla bitkiler arasındaki ilişkiyi gelecekteki kuşaklara aktarması açısından önem taşımaktadır.Böylelikle geleneksel kültür haline gelmiş olan etnobotanik bilgilerinin unutulması ve kaybolması önlenecektir diye düşünüyorum.Özellikle geleneksel halk ilacı üzerinden yapılacak bilimsel araştırmalar ile yeni ilaçların keşfedilmesi artacaktır.Ayrıca etnobotanik çalışmalarla çok sayıda gen kaynağı bitkilerimize ve endemik bitkilerimize sahip çıkıp, bu değerli bilgilerin ve kültürel zenginliğin aktarımını sağlamalıyız.


Hakan BAĞRIAÇIK

hakanbagriacik@outlook.com

Etiketler: / / / / /

GİLABURU BİTKİSİNİ TANIYALIM
Yoğunlukla Kayseri’nin Bünyan ilçesi ile civarında yetişen ve “Gilaburu” bitkisi, böbrek taşı düşürme ve ağrı kesici özelliğinin bilimsel olarak kanıtlanmasıyla...
Eczacı Gamze Aydoğan ile Söyleşimizi Gerçekleştirdik
Sosyal medyada sosyaleczaci kullanıcı adı ile tanınan Eczacı Gamze Aydoğan, davetimizi kırmayıp fakültemize geldi ve kendisiyle çok samimi bir söyleşi...
Meme Kanseri İçin Farkındalık Semineri Düzenledik
Ekim ayı aynı zamanda Meme Kanseri Bilinçlendirme ayı. Biz de bu önemli ayda Op. Dr. Halil KARA ile meme kanseri...
Birinci Sınıf Arkadaşlarımızla Tarihi Yarımada’yı Gezdik
Bugün İstanbul mimarisinin Osmanlı yadigarı eserlerini ögrenme fırsatı bulduk. Gezimize rehberimiz Mahmut Sami Şimşek’ten tarihi yarımada ile ilgili genel bilgi...
Kitap Okuma Grubuyla İlk Toplantımız
İstanbul Üniversitesi Eczacılık Öğrencileri Birliği olarak arkadaşlarımızın talebi doğrultusunda fakülte genelinde kitap okuma grubu oluşturmaya karar verdik. 12 Ekim Cuma...
1.SINIFLARLA DERS NOTLARI TOPLANTISI GERÇEKLEŞTİRDİK
1. sınıftaki arkadaşlarımızla dönemin ilk ders notları toplantısını gerçekleştirdik. Bilindiği gibi bu yıl eğitim sistemimiz değişti. Değişen bu yeni sistemle...
1.SINIFA BAŞLAYAN ARKADAŞLARIMIZA KULÜBÜMÜZÜ TANITTIK!
Fakültemize yeni gelen arkadaşlarımıza IUPSA’ nın etkinliklerini ve amaçlarını tanıtmak için sunum gerçekleştirdik. IUPSA başkanımız Ömer Faruk Özkanlı önceki yıllarda...
21 Eylül Dünya Alzheimer Günü!
Iupsa olarak alzheimer hastalığına farkındalık oluşturmak ve sizleri bilgilendirmek için birkaç bilgiyi derledik. Alzheimer Hastalığı Nedir, Nasıl Oluşur? Halk  arasında...
YENİ EĞİTİM SİSTEMİNDEKİ İLK GÜN
Okulumuzda yeni dönemin ilk dersi 12 Eylül Çarşamba günü 1. sınıflar için başladı. Fakülte Dekanı Prof. Dr. Erdal Cevher hocamızın...
Sık Sorulan Soruları Cevapladık!
2018 Yeni Kayıt Kılavuzu: http://cdn.istanbul.edu.tr/FileHandler2.ashx?f=kayit-islemleri-2018_636713145505383385.pdf 1. Öncelikle ön kayıt ya da öğrenci otomasyon sistemine kayıt nedir? Otomasyon sistemi = aksis.istanbul.edu.tr,...
“Doğadan Şifaya” adlı etkinliğimizin anket sonuçları!
5 Mayıs 2018 tarihinde yaptığımız Doğadan Şifaya adlı etkinliğimizin anket sonuçlarını sizin için derledik. Beyazıt Meydanı’ nda gerçekleştirdiğimiz yaklaşık 400...
“Yardımcı Eczacılık” Başvuru ve Çalışma Şartları Belli Oldu!
Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu(TİTCK), yardımcı eczacılık konusunda CİMER, BİMER vb. iletişim kanalları ve sahada yaşanan mağduriyetler ile ilgili...
STAJ İLE İLGİLİ BİLGİLENDİRME
Bu yıl geçen yıldan farklı olarak staj defterine geçildiğinden iupsa olarak kafaya takılan bazı noktaları açıklayarak yardımcı olmak istedik. 1-...
Yeni Yönetim Kurulumuz Açıklandı!
Türkiye’nin ilk eczacılık öğrencileri birliği olan İstanbul Üniversitesi Eczacılık Fakültesi Öğrencileri Birliği’nde (IUPSA) 2018-2019 dönemi için görev alacak arkadaşlarımız belli...
YARDIMCI ECZACILIK TASLAK KILAVUZU YAYINLANDI!
“Yardımcı Eczacı Yerleştirmesi ve Çalıştırılmasına Dair Usul ve Esaslara İlişkin Kılavuz” yayınlandı. Yardımcı eczacılıkla ilgili merak edilen soruların cevaplarını haberimizin...
ZİYARETÇİ YORUMLARI

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

YORUM YAZ
Eczacilar.net